Class 9 Sanskrit Deepakam Chapter 6 गणनम् MCQ Quiz – 30 Solved Questions with Answers

The 2024–25 CBSE Class 9 syllabus emphasises objective assessment through multiple-choice questions to evaluate quick recall, conceptual clarity, and reasoning ability. MCQs on Sanskrit chapters like गणनम् test three key competencies: (1) **Vocabulary Recognition**—identifying correct Sanskrit words for numbers and mathematical operations; (2) **Contextual Understanding**—applying number-related vocabulary in sentences; (3) **Grammar & Syntax**—understanding how numerals agree with nouns in case, gender, and number. The CBSE reduced subjective questions to streamline marking and ensure nationwide uniformity. For Chapter 6, MCQs typically focus on: cardinal numbers (एकः, द्वौ, त्रयः, etc.), ordinal forms (प्रथमः, द्वितीयः), arithmetic vocabulary (योगः = addition, व्यवकलनम् = subtraction), and their usage in sentences. Students who practice 25–30 MCQs on this chapter before exams report 15–20% higher confidence scores. The format also trains rapid decision-making—a skill vital for completing 40-question Sanskrit papers in 45 minutes.

**Q1. एकः, द्वौ, त्रयः, चत्वारः—ये कानि सन्ति?** A) संख्याएँ B) अक्षराणि C) कर्माणि D) भाषाएँ **Answer: A) संख्याएँ** | These are cardinal numbers (one, two, three, four) in Sanskrit. **Q2. 'पञ्चम्' इति शब्दस्य अर्थः कः अस्ति?** A) पञ्च B) पञ्चमः (fifth) C) पञ्चस्य (of five) D) पञ्चे (in five) **Answer: B) पञ्चमः (fifth)** | 'पञ्चम्' is the ordinal form of the number five. **Q3. द्वौ + द्वौ = ?** (in Sanskrit numerals) A) चत्वारः B) पञ्च C) षष्ठ D) सप्त **Answer: A) चत्वारः** | Two plus two equals four (चत्वारः). **Q4. 'त्रयः बालाः' इत्यस्य नपुंसकलिङ्गे रूपम् किम्?** A) त्रीणि बालानि B) त्रयः बालः C) त्रय बाले D) त्रीणि बाले **Answer: A) त्रीणि बालानि** | Numerals agree with nouns in gender and number; neuter plural of three is त्रीणि. **Q5. 'दशम्' इति संख्या कः अस्ति?** A) नवम् B) दशम् (tenth) C) एकादशम् D) अष्टमम् **Answer: B) दशम् (tenth)** | दशम् is the ordinal number meaning tenth. **Q6. षष्ठ संख्यायाः पूर्ववर्तिनः संख्याः कौ?** A) चत्वारः, पञ्च B) सप्त, अष्ट C) अष्ट, नव D) पञ्च, षष्ठ **Answer: A) चत्वारः, पञ्च** | The numbers before six are four and five. **Q7. 'नव' संख्यायाः अनन्तरम् कः संख्या अस्ति?** A) अष्ट B) दश C) अष्टम् D) नवम् **Answer: B) दश** | After nine comes ten (दश). **Q8. 'पञ्चाशत्' इति संख्या वर्तते कस्यां संख्याएँ?** A) एकाङ्कसंख्या B) द्विङ्कसंख्या C) त्रिङ्कसंख्या D) बहुङ्कसंख्या **Answer: D) बहुङ्कसंख्या** | Fifty (पञ्चाशत्) is a composite/multi-digit number. **Q9. 'सहस्र' इति शब्दः कं संख्यां निर्दिशति?** A) शत (hundred) B) सहस्र (thousand) C) दश (ten) D) लक्ष (hundred thousand) **Answer: B) सहस्र (thousand)** | सहस्र denotes the number one thousand in Sanskrit. **Q10. 'द्वि' इति उपसर्गः योजिते कस्यां शब्दे 'द्विमुख:' इति शब्दः निर्मितः?** A) मुख + द्वि B) द्वि + मुख C) दो + मुख D) द्विः + मुखः **Answer: B) द्वि + मुख** | The prefix द्वि (two) + मुख (face) = द्विमुख (two-faced).

**Q11. 'त्रयः छात्राः पाठं पठन्ति' इति वाक्यस्य नपुंसकलिङ्गे परिवर्तनम् कम्?** A) त्रीणि छात्राणि पाठं पठन्ति B) त्रयः छात्र: पाठं पठते C) त्रीणि छात्राणि पाठम् पठन्ति D) त्रयः छात्राणि पाठं पठन्ति **Answer: C) त्रीणि छात्राणि पाठम् पठन्ति** | Numeral and noun both shift to neuter plural; पाठ becomes पाठम् in accusative neuter. **Q12. 'पञ्चभ्यः कन्याभ्यः फलानि दत्तानि' इत्यत्र कति फलानि आसन्?** A) एकं फलम् B) पञ्च फलानि C) अनिर्दिष्टम् D) दश फलानि **Answer: C) अनिर्दिष्टम्** | The exact quantity of fruits is unspecified; the sentence only states that fruits were given to five girls. **Q13. 'सप्त + अष्ट = ?' आख्यातु संस्कृतभाषायां:** A) पञ्चदश B) षोडश C) पञ्चभ्यः D) सप्तदश **Answer: A) पञ्चदश** | Seven plus eight equals fifteen (पञ्चदश) in Sanskrit numerals. **Q14. 'प्रथमः' इति क्रमसूचक संख्या किमर्थम् प्रयुज्यते?** A) प्रथमाः लोकाः B) क्रमेण स्थान-निर्देशनार्थम् C) सङ्ख्या-निर्देशनार्थम् D) पुनरावर्तनार्थम् **Answer: B) क्रमेण स्थान-निर्देशनार्थम्** | Ordinal numbers (like प्रथमः = first) indicate sequential position or rank. **Q15. 'दश + पञ्च = ? ' संस्कृते:** A) पञ्चदश B) पञ्चविशतिः C) षोडश D) सप्तदश **Answer: A) पञ्चदश** | Ten plus five makes fifteen (पञ्चदश) in Sanskrit. **Q16. 'शत' इति संख्या कस्य संख्यायाः दशगुणं अस्ति?** A) दशस्य B) विंशतेः C) षष्ठस्य D) सप्तस्य **Answer: A) दशस्य** | शत (hundred) = 10 × 10 = ten times the number ten. **Q17. 'प्रथम-द्वितीय-तृतीय' इत्येषां संख्यानां अङ्ग्रेजी क्रमः कः?** A) 1st, 2nd, 3rd B) First, Second, Third C) 1, 2, 3 D) Primary, Secondary, Tertiary **Answer: B) First, Second, Third** | These are ordinal forms in English corresponding to Sanskrit ordinals. **Q18. 'चत्वारो वेदाः' इत्यत्र किं व्याकरणात्मकं सङ्गतिः आवश्यकतः?** A) चत्वारः + वेद + समीपे B) संख्या + नामपद (nominative-neuter) + सङ्गति C) संख्या + नामपद (nominative-masculine) + सङ्गति D) पुल्लिङ्ग-नपुंसकलिङ्ग-समन्वयः **Answer: C) संख्या + नामपद (nominative-masculine) + सङ्गति** | चत्वारः (four, masculine) agrees with वेदाः (Vedas, masculine) in nominative plural. **Q19. 'नवम-दशम-एकादश' क्रमसूचकानां संख्यानां उत्तरानुक्रमे अर्थः कः?** A) 8th, 9th, 10th B) 9th, 10th, 11th C) 10th, 11th, 12th D) 7th, 8th, 9th **Answer: B) 9th, 10th, 11th** | नवम (9th), दशम (10th), एकादश (11th) are consecutive ordinals. **Q20. योजनम्-क्रोशः-गजदण्डः इत्येषां परस्परम् अन्तरालसङ्ख्या कीदृशी?** A) रैखिक-समानुपातिकः B) एकरूपः C) द्विगुणितः D) अनिर्दिष्टः **Answer: A) रैखिक-समानुपातिकः** | These are traditional measurement units with proportional numerical relationships in Sanskrit metrics.

**Q21. Assertion (A): 'सर्वे संख्याः पञ्चविंशत्-परि परिणामे द्विमुखीकृताः भवेयुः।' Reason (R): संख्या-द्विमुखीकरणम् आचार्य-निर्धारितं नियमं पालयति।** A) A सत्यम्, R सत्यम्, R A-व्याख्याता B) A सत्यम्, R असत्यम् C) A असत्यम्, R सत्यम् D) A असत्यम्, R असत्यम् **Answer: D) A असत्यम्, R असत्यम्** | Both assertion and reason are logically unfounded; numbers do not automatically double or follow arbitrary doubling rules. **Q22. Assertion (A): 'द्वि' इति उपसर्गः सदा दो संख्यायाः अर्थम् प्रदर्शयति। Reason (R): द्विमुख, द्विपद, द्विचक्र इत्येषु 'द्वि' दो इत्यर्थम् वहति।** A) A सत्यम्, R सत्यम्, R A-व्याख्याता B) A सत्यम्, R असत्यम् C) A असत्यम्, R सत्यम् D) A सत्यम्, R सत्यम्, R न A-व्याख्याता **Answer: A) A सत्यम्, R सत्यम्, R A-व्याख्याता** | द्वि means two; reason correctly explains the assertion via valid examples. **Q23. Assertion (A): 'पञ्चाशत्' + 'अष्टादश' = 'अष्टसष्टिः' इति गणितः संस्कृतरीत्यां सत्यः अस्ति। Reason (R): 50 + 18 = 68 (अष्टसष्टिः) संख्या-गणितस्य नियमम् अनुसरति।** A) A सत्यम्, R सत्यम्, R A-व्याख्याता B) A सत्यम्, R असत्यम् C) A असत्यम्, R सत्यम् D) A सत्यम्, R सत्यम्, R न A-व्याख्याता **Answer: A) A सत्यम्, R सत्यम्, R A-व्याख्याता** | Sanskrit addition follows arithmetic rules; 50 + 18 = 68 (अष्टसष्टिः) validates the assertion. **Q24. Assertion (A): 'शतं-सहस्रं-लक्षम्' इत्येषु संख्या-क्रमः आरोहणक्रमेण दशगुणितः भवति। Reason (R): शत (100) < सहस्र (1000) < लक्ष (100,000); प्रत्येकं पूर्ववर्तिनः दशगुणे निकटम्।** A) A सत्यम्, R सत्यम्, R A-व्याख्याता B) A सत्यम्, R असत्यम् C) A असत्यम्, R सत्यम् D) A असत्यम्, R असत्यम् **Answer: B) A सत्यम्, R असत्यम्** | Assertion is true, but reason is incomplete; लक्ष ≠ सहस्र × 10 (rather, लक्ष = सहस्र × 100). **Q25. Assertion (A): 'त्रीणि छात्राणि एकम् एकम् फलम् गृहीत्वा तिष्ठन्ति'—अत्र कुल फलानां संख्या त्रयः अस्ति। Reason (R): एकम् एकम् = 1 + 1 + 1 = 3 (त्रीणि फलानि)।** A) A सत्यम्, R सत्यम्, R A-व्याख्याता B) A सत्यम्, R असत्यम् C) A असत्यम्, R सत्यम् D) A सत्यम्, R सत्यम्, R न A-व्याख्याता **Answer: A) A सत्यम्, R सत्यम्, R A-व्याख्याता** | Logic and arithmetic both validate that three girls holding one fruit each = 3 fruits total. **Q26. Assertion (A): 'चत्वारः अश्वाः' तथा 'चत्वारः हस्तिनः'—अयोः वाक्यायोः संख्यापदं समानम् अस्ति किन्तु पदार्थभेदः भवति। Reason (R): संख्यापदं चत्वारः सर्वोष्ण-लिङ्गानां वस्तुषु प्रयोज्यम् अस्ति, कन्तु नामपदसङ्गतिः भिन्ना अस्ति।** A) A सत्यम्, R सत्यम्, R A-व्याख्याता B) A सत्यम्, R असत्यम् C) A असत्यम्, R सत्यम् D) A सत्यम्, R सत्यम्, R न A-व्याख्याता **Answer: A) A सत्यम्, R सत्यम्, R A-व्याख्याता** | Same numeral (चत्वारः) applies to both masculine nouns, but nominal agreement depends on the specific noun's case & number. **Q27. Assertion (A): 'षोडशः' संख्या 'दशस्य' तथा 'षष्ठस्य' योगफलः अस्ति। Reason (R): 10 + 6 = 16 (षोडश) इति संस्कृत-गणितः।** A) A सत्यम्, R सत्यम्, R A-व्याख्याता B) A सत्यम्, R असत्यम् C) A असत्यम्, R सत्यम् D) A सत्यम्, R सत्यम्, R न A-व्याख्याता **Answer: A) A सत्यम्, R सत्यम्, R A-व्याख्याता** | षोडश = दश + षष्ठ = 10 + 6 = 16; reason correctly validates the assertion. **Q28. Assertion (A): संख्या-क्रमसूचकपदे 'द्वितीय' इति नामपदं 'द्वि' उपसर्गात् निर्मितम् न अस्ति। Reason (R): 'द्वितीय' संस्कृतस्य प्राचीन-क्रमसूचकः पदः अस्ति, यः 'द्व-इय' इत्युपसर्गः + प्रत्यय-संयोजनेन निर्मितः।** A) A सत्यम्, R सत्यम्, R A-व्याख्याता B) A सत्यम्, R असत्यम् C) A असत्यम्, R सत्यम् D) A सत्यम्, R सत्यम्, R न A-व्याख्याता **Answer: C) A असत्यम्, R सत्यम्** | Assertion is false; द्वितीय is indeed derived from द्वि + suffix -तीय; reason is correct. **Q29. Assertion (A): 'पञ्चविंशतिः' संख्या 'पञ्च' तथा 'विंशतिः' के योजनेन निर्मितः। Reason (R): पञ्च (5) + विंशतिः (20) = पञ्चविंशतिः (25) इति संयोजन-नियमः।** A) A सत्यम्, R सत्यम्, R A-व्याख्याता B) A सत्यम्, R असत्यम् C) A असत्यम्, R सत्यम् D) A सत्यम्, R सत्यम्, R न A-व्याख्याता **Answer: B) A सत्यम्, R असत्यम्** | Assertion is true, but reason is incorrect in order; पञ्चविंशतिः = विंशतिः + पञ्च (20 + 5), not 5 + 20. **Q30. Assertion (A): 'सहस्रानाम्' इति पदे 'सहस्र' शब्दः षष्ठी-बहुवचने परिणतः। Reason (R): 'सहस्रानाम्' इत्यस्य अर्थः 'हजारों का' (thousands' genitive plural) इति हिन्दी-अनुवादः सत्यः।** A) A सत्यम्, R सत्यम्, R A-व्याख्याता B) A सत्यम्, R असत्यम् C) A असत्यम्, R सत्यम् D) A सत्यम्, R सत्यम्, R न A-व्याख्याता **Answer: A) A सत्यम्, R सत्यम्, R A-व्याख्याता** | सहस्रानाम् is genitive plural of सहस्र; reason validates the assertion with correct Hindi meaning.

**Trap 1: Confusing Cardinal & Ordinal Forms.** Students often pick द्वि when asked for 'second' ordinal—but द्वितीय is correct. Cardinal द्वि means two; ordinal द्वितीय means 'the second.' Example: 'द्वौ बालौ' (two boys) vs. 'द्वितीयः बालः' (the second boy). Tip: Ordinals in Sanskrit end in -म (प्रथमः, द्वितीयः, तृतीयः); cardinals do not. **Trap 2: Ignoring Gender-Number Agreement.** A common wrong option pairs 'त्रयः' with neuter nouns or 'त्रीणि' with masculine nouns. Remember: त्रयः (masculine/feminine cardinal) ≠ त्रीणि (neuter cardinal). Example: 'त्रयः छात्राः' (three male students) vs. 'त्रीणि पुस्तकानि' (three books). Always verify the noun's gender before finalizing your answer. **Trap 3: Misapplying Prefix Meanings.** द्वि- always means 'two,' not 'double' or 'twice.' But students confuse द्विमुख (two-faced) with doubling concepts. Similarly, tri- (त्रि-) means 'three' (त्रिभुज = triangle), not 'triple' in a multiplication sense. Stick to literal meanings unless context explicitly allows metaphor. **Trap 4: Case-Inflection Errors.** In compound numbers like पञ्चदश (15), beginners mistakenly decline both parts: *पञ्चस्य दशस्य* instead of keeping the compound intact. Sanskrit compound numbers do NOT split on case change. Tip: Treat compound numbers as single units for declension. **Trap 5: Misreading Assertion-Reason Logic.** In AR MCQs, students mark 'A' as false when the reason seems weak—but ignore that both must align. Example: If 'शत = 100' is correct (A), and 'शत means thousand' is wrong (R), the answer is B (A true, R false), NOT D. Always evaluate A and R separately, then their relationship. **Trap 6: Sanskrit-Hindi Numeral Confusion.** Sanskrit शत = 100, not 1000. Hindi 'हजार' = 1000 (Sanskrit सहस्र). Students incorrectly equate them. Mock example: 'शत इति संख्या कः?' → Wrong: 'हजार' (1000); Right: 'शत' (100). **Trap 7: Assuming Logical Word Order.** In Sanskrit arithmetic phrasing, 'दशं पञ्च योजयत्' = 'to 10, add 5' (10 + 5 = 15), NOT 5 + 10. Word order differs from Hindi or English. Tip: Identify the base number first, then the added value.

Sanskrit MCQs on गणनम् appear in both periodic tests and board exams (usually 4–6 questions out of 40 total). Time management is critical: with 45 minutes for 40 questions, you have ~67 seconds per question. **Strategy breakdown:** **Phase 1 – Scanning (2 minutes).** Read all 30–40 MCQs briefly; mentally tag: (1) 'Easy/Familiar'—ordinal vs. cardinal, basic numerals; (2) 'Medium/Conditional'—grammar agreement, sentence context; (3) 'Hard/Time-Sinks'—AR MCQs, complex declensions. **Phase 2 – Attempt Easy First (15 minutes).** Solve all Q1–Q10 type questions in order. These test vocabulary and direct recall. If an answer doesn't jump out in 45 seconds, mark it *tentatively* and move on (don't loop). Expected success rate: 90%. Elapsed: ~12 min for 10 Qs. **Phase 3 – Medium Questions (18 minutes).** Tackle Q11–Q20 type. These require re-reading the sentence, checking agreement, and verifying grammar. Spend 60–80 seconds per Q; if you're stumped after 90 seconds, **tentatively mark and jump**—you may revisit. Expected success rate: 70%. Elapsed: ~15 min for 10 Qs. **Phase 4 – Hard/AR MCQs (8 minutes).** Final Q21–Q30. AR MCQs demand careful logic. Spend 60 seconds reading A and R separately, then evaluate 'R explains A?' If confused, **skip entirely**—better to leave blank than guess wrong (some boards penalise wrong AR answers). Expected success rate: 50%. Elapsed: ~6–7 min for 10 Qs. **Phase 5 – Review & Revise (2 minutes).** If time remains, revisit *tentatively marked* Easy/Medium Qs only (not Hard). Cross-check if your first gut answer conflicts with grammar or logic. Do NOT overthink; first instinct is often right. **Pro Tips:** (1) On AR MCQs, always confirm both A and R are true before selecting 'A & R both true' options. (2) If two options look identical, re-read character-by-character (accents, case-marks). (3) Mark your answer *clearly* on the OMR sheet immediately—don't postpone. (4) Avoid the 'reread trap'—if you've read a question 3 times and still unsure, mark and move. Practice this approach in 3–5 mock tests before your board exam to build automaticity.

Chapter 6 गणनम् is a high-scoring, low-effort topic if you internalize a few core rules: (1) **Cardinal vs. Ordinal**: एकः = 1, प्रथमः = 1st. (2) **Gender-Number Agreement**: त्रयः (masculine) ≠ त्रीणि (neuter). (3) **Compound Numbers**: षोडश (16) = दश (10) + षष्ठ (6)—treat as single unit. (4) **Prefix Meaning**: द्वि = two, नव = nine, शत = hundred. (5) **Assertion-Reason Logic**: Evaluate A and R independently, then check if R explains A. **Your Next Action:** (1) Take a baseline test of 10 Easy MCQs (Q1–Q10); aim for 90%+. (2) Practice 5 Medium MCQs daily until you consistently score 70%+. (3) Master AR MCQ logic by solving 2–3 AR pairs per day. (4) Attempt a full 30-question mock (with timer) one week before your exam. Start a 3-day free trial at **cbsetutor.ai** to get real-time feedback on every answer, video explanations from NCERT-aligned tutors, and personalised weak-spot analysis—all designed to push your गणनम् score from 70% to 95%+ before your board exam.